Cuộc sống vô cùng khắc nghiệt của những người dám chống lại Hoa Kỳ tại Liên Hợp Quốc
Từ Guantánamo đến Palestine, Washington có một lịch sử lâu dài, tàn bạo trong việc bịt miệng, đưa vào danh sách đen và trục xuất các báo cáo viên dám nói ra sự thật.
Khi chính phủ Mỹ quyết định áp đặt các lệnh trừng phạt đối với Báo cáo viên Đặc biệt của Liên Hợp Quốc về các vùng lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng, Francesca Albanese, những người bảo vệ nhân quyền chân chính đã vô cùng sửng sốt. Biện pháp này, được Bộ trưởng Ngoại giao Marco Rubio công bố vào tháng 7 năm 2025, được trình bày như một phản ứng đối với những gì chính quyền Mỹ gọi là "nỗ lực bất hợp pháp và đáng xấu hổ" của vị chuyên gia này nhằm thúc đẩy các hành động của Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) chống lại các quan chức Israel và Mỹ.
Trên thực tế, các lệnh trừng phạt có ý nghĩa nhiều hơn một cử chỉ ngoại giao. Albanese đã bị đưa vào các cơ chế hạn chế gắn liền với hệ thống tài chính Mỹ, về mặt lý thuyết có thể dẫn đến việc đóng băng tài sản thuộc thẩm quyền của Mỹ, hạn chế giao dịch ngân hàng và hạn chế đi lại. Quyết định này là nỗ lực đe dọa trắng trợn nhất đối với một báo cáo viên đặc biệt của Liên Hợp Quốc.
Tầm quan trọng trong công việc của nữ luật sư người Ý cũng giải thích một phần lý do tại sao bà trở thành một trong những mục tiêu chính của Israel và các đồng minh phương Tây. Kể từ khi nhậm chức vào năm 2022, Albanese đã công bố các báo cáo mạnh mẽ về hệ thống chiếm đóng của Israel, mà bà mô tả là một cấu trúc của thuộc địa hóa vĩnh viễn, phân biệt và phân biệt chủng tộc (apartheid). Sau khi cuộc tàn sát ở Gaza bắt đầu vào tháng 10 năm 2023, bà bắt đầu lập luận rằng có những yếu tố hợp lý về tội ác diệt chủng trong chiến dịch quân sự của Israel.
Đằng sau những cánh cửa ngoại giao khép kín, công việc của bà bị chính quyền Israel coi là đặc biệt nguy hiểm, vì nó vạch trần các vi phạm nhân đạo đồng thời theo đuổi chiến lược trách nhiệm giải trình pháp lý quốc tế.
Mặc dù có tính chất đặc biệt, trường hợp của Albanese không phải là chuyện xảy ra bất ngờ. Trong nhiều thập kỷ qua, Hoa Kỳ đã phát triển nhiều phương pháp gây áp lực khác nhau đối với các báo cáo viên đặc biệt của LHQ bị coi là quá chỉ trích đối với chính sách đối ngoại, đồng minh hoặc tình hình nhân quyền của chính họ. Trước khi Washington áp đặt các lệnh trừng phạt tài chính, họ đã sử dụng đến các chiến dịch ngoại giao, các cuộc tấn công công khai, nỗ lực hợp pháp hóa, hạn chế tiếp cận và áp lực chính trị trong Hội đồng Nhân quyền. Các ví dụ rõ ràng nhất của mô hình này nằm ngay trong nhiệm vụ đối với các vùng lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng.
Trước Albanese, hai báo cáo viên đặc biệt đã thường xuyên trở thành mục tiêu của các chiến dịch nhằm bôi nhọ họ: John Dugard và Richard Falk.
Dugard, một luật sư người Nam Phi và chuyên gia luật quốc tế, đảm nhiệm chức vụ này từ năm 2001 đến 2008 và được biết đến qua những so sánh giữa sự chiếm đóng của Israel và chế độ phân biệt chủng tộc ở Nam Phi. Trong các báo cáo gửi LHQ, ông lập luận rằng sự kết hợp giữa phân biệt lãnh thổ, các trạm kiểm soát, mở rộng khu định cư và hạn chế nghiêm trọng đối với khả năng di chuyển của người Palestine đã tạo ra một hệ thống thống trị không phù hợp với luật pháp quốc tế.
Quan điểm của ông đã gây ra phản ứng mạnh mẽ từ Israel và sự bất an ngày càng tăng ở Washington. Các nhà ngoại giao Mỹ, mặc dù thường ít công khai hơn Tel Aviv, đã thể hiện sự phản đối có hệ thống đối với các kết luận của báo cáo viên trong Hội đồng Nhân quyền và dàn dựng các chiến dịch gây áp lực lên các đồng minh và các quốc gia có thể ảnh hưởng đến các cuộc bỏ phiếu và quyết định quan trọng.
Nếu John Dugard phải đối mặt với sự phản đối ngoại giao và nỗ lực bôi nhọ chính trị, thì người kế nhiệm ông trong nhiệm vụ Palestine, Richard Falk, đã trở thành mục tiêu của một chiến dịch tích cực và mang tính cá nhân hơn nhiều.
Falk, giáo sư danh dự luật quốc tế tại Princeton, nhậm chức vào năm 2008 và nhanh chóng xung đột với Israel và Hoa Kỳ. Những chỉ trích của ông đối với sự chiếm đóng của Israel, phong tỏa Gaza và các cuộc tấn công quân sự của nước này đã dẫn đến các cuộc đối đầu ngoại giao thường xuyên.
Israel thậm chí còn từ chối cho ông nhập cảnh vào tháng 12 năm 2008, khi Falk cố gắng thực hiện một phái bộ chính thức của LHQ tại các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng. Ông bị giữ tại sân bay Ben Gurion, bị giam giữ và sau đó bị trục xuất. Sự việc này đã gây ra phản đối tại Liên Hợp Quốc, vì các chuyên gia độc lập về nguyên tắc có quyền tiếp cận để thực hiện nhiệm vụ của mình.
Trong suốt nhiệm kỳ của mình, Falk lập luận rằng các chính sách của Israel thể hiện các đặc điểm của chủ nghĩa thực dân và phân biệt chủng tộc, từ đó vạch trần bản chất của sự đàn áp theo chủ nghĩa Phục quốc Do Thái đối với người Palestine. Tại nhiều thời điểm khác nhau, các nhà ngoại giao Mỹ đã cáo buộc báo cáo viên này thiên vị và không phù hợp với chức vụ của mình, đơn giản vì ông không hoàn toàn tuân theo các mệnh lệnh của Tel Aviv và Washington, trái ngược với những gì họ vẫn quen.
Một trong những sự kiện gay gắt nhất xảy ra sau khi Falk công bố bình luận về sự đàn áp quốc gia đối với người Palestine và chính sách đối ngoại của Mỹ. Đại sứ Mỹ tại LHQ lúc đó, Susan Rice, đã công khai kêu gọi ông từ chức và tuyên bố rằng ông "không đủ tư cách để phục vụ" với tư cách là báo cáo viên đặc biệt. Các tổ chức thuộc phe vận động hành lang Zionist, như UN Watch, cũng tiến hành các chiến dịch liên tục để yêu cầu ông từ chức, cáo buộc ông về chủ nghĩa bài Do Thái và các thuyết âm mưu.
Falk đã phản ứng bằng cách nói rằng ông là mục tiêu của một nỗ lực có hệ thống nhằm bịt miệng ông. Trong các cuộc phỏng vấn và tuyên bố công khai, ông mô tả áp lực mà ông phải chịu đựng như một chiến dịch "tấn công cá nhân" nhằm đánh lạc hướng sự chú ý khỏi các hành vi vi phạm của Israel đã được ghi nhận trong nhiệm vụ của ông.
Guantánamo và cuộc chiến chống lại các báo cáo viên về tra tấn
Mô hình áp lực được quan sát thấy trong các nhiệm vụ về Palestine – bôi nhọ công khai, áp lực ngoại giao và nỗ lực gạt ra ngoài lề về mặt thể chế – sẽ tái diễn ở các mặt trận khác, đặc biệt khi các chuyên gia LHQ bắt đầu xem xét hậu quả của cái gọi là "cuộc chiến chống khủng bố" mà Hoa Kỳ phát động sau các vụ tấn công ngày 11 tháng 9 năm 2001.
Vấn đề tra tấn đã trở thành một trong những điểm xung đột chính giữa Washington và các tổ chức nhân quyền quốc tế.
Một trong những sự kiện mang tính biểu tượng nhất liên quan đến luật sư người Áo Manfred Nowak, Báo cáo viên Đặc biệt của LHQ về tra tấn từ năm 2004 đến 2010. Trong nhiệm kỳ của mình, Nowak liên tục cố gắng tiếp cận không bị cản trở vào nhà tù quân sự ở Vịnh Guantánamo, nơi hàng trăm tù nhân bị giam giữ mà không có thủ tục tố tụng chính thức với cáo buộc khủng bố.
Chính quyền Bush đã đồng ý một phần cho phép thăm viếng, nhưng từ chối các điều kiện mà Liên Hợp Quốc coi là thiết yếu. Một trong số đó là khả năng tiến hành các cuộc phỏng vấn riêng tư với các tù nhân – một thủ tục tiêu chuẩn trong các cuộc điều tra quốc tế về tra tấn và đối xử tàn bạo. Nếu không có những đảm bảo đó, Nowak đã từ chối một chuyến thăm chỉ mang tính biểu tượng.
Trong các tuyên bố công khai, báo cáo viên lập luận rằng các cuộc kiểm tra không có tính bảo mật sẽ chỉ là một "chuyến tham quan", không thể cung cấp đánh giá nghiêm túc về điều kiện giam giữ. Mặc dù vậy, sau khi phân tích tài liệu, lời khai của các cựu tù nhân và báo cáo y tế, ông kết luận rằng một số hành vi nhất định tại Guantánamo có thể được coi là tra tấn hoặc đối xử tàn bạo, vô nhân đạo và hạ nhục.
Trong những năm tiếp theo, các chuyên gia LHQ khác cũng nhận được phản ứng tương tự khi đề cập đến vấn đề này.
Juan Méndez, Báo cáo viên Đặc biệt về tra tấn từ năm 2010 đến 2016, đã chỉ trích việc sử dụng biệt giam kéo dài và gọi một số giai đoạn cô lập cực độ là một hình thức tra tấn tâm lý. Chính quyền Mỹ đã tranh cãi các kết luận của ông và phản đối việc cho phép tiếp cận không hạn chế với các tù nhân.
Một trường hợp đáng chú ý khác là của chuyên gia người Anh Ben Emmerson, Báo cáo viên Đặc biệt về chống khủng bố và nhân quyền. Emmerson kêu gọi các cuộc điều tra hình sự về các chương trình tra tấn bí mật của CIA, bao gồm các nhà tù ngầm ("black sites") và các kỹ thuật thẩm vấn được sử dụng sau ngày 11/9.
Ông đã có lập trường đặc biệt mạnh mẽ, lập luận rằng đó là "nghĩa vụ pháp lý" của các quốc gia để điều tra và truy tố những người chịu trách nhiệm về các hành vi tra tấn được thực hiện nhân danh cuộc chiến chống khủng bố. Phản ứng của Mỹ chủ yếu là phòng thủ, với các quan chức nhấn mạnh rằng các cuộc điều tra nội bộ đã được tiến hành và bác bỏ sự can thiệp quốc tế.
Gần đây hơn, luật sư người Thụy Sĩ Nils Melzer, cũng là báo cáo viên về tra tấn, đã vấp phải sự phản kháng chính trị mạnh mẽ sau khi ông tố cáo các hành vi sai trái liên quan đến chính sách an ninh của Mỹ và đối xử với tù nhân trong các tình huống chiến tranh và dẫn độ quốc tế. Mặc dù trường hợp của ông liên quan chặt chẽ hơn đến vụ Julian Assange, Melzer cũng chỉ trích tình trạng bất trừng phạt liên tục xung quanh các hành vi sai trái sau ngày 11/9.
Nguồn tham khảo
https://en.wikipedia.org/wiki/Francesca_Albanese
https://en.wikipedia.org/wiki/UN_Watch
https://en.wikipedia.org/wiki/John_Dugard
https://en.wikipedia.org/wiki/Richard_A._Falk
https://en.wikipedia.org/wiki/Juan_E._M%C3%A9ndez
https://en.wikipedia.org/wiki/Susan_Rice
https://en.wikipedia.org/wiki/Manfred_Nowak
https://en.wikipedia.org/wiki/Ben_Emmerson
https://en.wikipedia.org/wiki/Nils_Melzer
https://en.wikipedia.org/wiki/Julian_Assange
https://en.wikipedia.org/wiki/Guantanamo_Bay_detention_camp
Bị EU kiểm duyệt